حاضر مىكنند . يكى از آنان كارگر قورخانه بود . وى زمانى توقيف شد كه بىخبر از همه جا براى تهيه‌ى ناهار از قورخانه بيرون آمده بود . كمى بعد از نابودى اين ده نفر بىگناه ، شاه از واقعيت امر اطلاع حاصل مىكند و براى تلافى اين اشتباه تأسف‌انگيز دستور مىدهد با پرداخت مبلغ درخور توجهى دل بازماندگان را به دست آورند ، ولى آن بيچاره‌ها حتى يك دهم مبلغ مزبور را نيز نمىتوانند وصول كنند . « 1 » ضمنا اين مطلب را هم نبايد ناگفته گذاشت كه انضباط با آنكه با ضربه‌ى شلاق و تنبيهات جسمانى به سربازان تحميل مىشود ، ولى چندان جدى و شديد نيست . سربازان گارد ارگ اغلب مشغول ميوه‌فروشى ، ورق‌بازى ، جوراب‌بافى يا قليان كشيدن هستند ، بىآنكه مردم از ديدن اين نوع كارها كه با شئونات سربازى و محيط نظام منافات دارد ، دچار كوچك‌ترين حيرت و تعجب شوند . در موقع جنگ و اردوكشى سرنوشت سربازان رقت‌انگيزتر است . دولت براى دو سرباز يك الاغ يا قاطر مىدهد ولى نه نظارت و نه مديريتى در كار است و نه از آذوقه خبرى است . فرض اين است كه خورد و خوراك آنها از كيسه‌ى دشمن تأمين خواهد شد . در نتيجه از هرجا كه مىگذرند هرچه سر راهشان باشد همه را تاراج مىكنند . به اين ترتيب وجود اين سربازان براى آبادىهاى سر راه چنان آفتى است كه بعد از سال‌ها نيز خط سير آنها روى آبادانى به خود نمىبيند . گاهى نيز اين بيچاره‌ها به چنان وضع فلاكت‌بارى مىافتند كه كليه‌ى افراد يك هنگ مجبور مىشوند با خوردن علف سد جوع كنند . به‌طورى كه مىگويند چند سال پيش همه‌ى افراد يك دسته نظامى كه مأمور سركوبى تركمن‌ها بودند ، از گرسنگى تا آخرين نفر تلف شدند ، ولى با وجود همه‌ى اين‌ها اين سربازان بخت برگشته كه نه خوب تغذيه مىشوند و نه پول كافى از دولت مىگيرند در مواقع جنگ شهامت و دليرى كم‌نظيرى از خود نشان مىدهند و رزمندگان ماهرى هستند . در سال 1875 [ 1273 ه ق ] فوج‌هايى كه حتى مسؤلان يادشان رفته بود به آنان فشنگ بدهند ، فقط با سرنيزه‌ى خالى به سنگرهاى انگليسىها حمله برده بودند . غير از دو فوج قزاق كه فرماندهانشان افسران روسى هستند ، سواره‌نظام نيز كه از

--> ( 1 ) . درباره‌ى اين واقعه‌ى تأسف‌انگيز كه نمونه‌ى كوچكى از جنايات بىشمار در رژيم‌هاى استبدادى و حكومت مطلق العنانى در هر عصر و زمانه‌يى است ، اغلب مورخان و خاطره‌نويسان آن دوره هركدام از ديدگاه خود مطلبى نوشته‌اند ، اما افسوس كه اگر عوض كردن قالب‌ها آسان باشد ، تغيير در محتواها عمر نوح و صبر ايوب مىطلبد . م .